“Midden in de jungle is het helemaal anders dan in de les”
Van 14 tot 29 november trekt Davidsfonds Cultuurreizen met archeologe Annelies Valgaeren naar El Salvador, Guatemala, Honduras en Belize. Annelies studeerde in Leuven en Leiden en was zeven jaar conservator in het MAS in Antwerpen. Ze werkt nu voor het MSK en het SMAK in Gent. Als specialist in de geschiedenis, talen en archeologie van precolumbiaans Amerika laat ze je kennismaken met de fascinerende wereld van de Maya’s. Een reis in het teken van een cultuur die nog altijd doorleeft.
Verborgen sites in de jungle markeren het bijzonder uitgestrekte gebied waar de Mayacultuur eeuwenlang bloeide. Van het huidige Guatemala tot het aangrenzende Belize, El-Salvador en Honduras liet deze beschaving een indrukwekkende erfenis na. “Toen ik er voor de eerste keer kwam, was dat voor mij een totale ontdekking”, vertelt Annelies. “Zeker in Belize. Midden in de jungle, tussen de bomen en de apen, ontvouwen prachtige monumentale sites een rijke geschiedenis.” Bovendien is de cultuur van de Maya’s nooit verdwenen. Vooral in Guatemala identificeren vele mensen zich met de traditie, en maakt die nog altijd deel uit van het dagelijkse leven.
“Ook de diversiteit van het landschap is indrukwekkend. Maar wat voor mij de beleving van de reis echt tekent, zijn de kleuren. We varen op meren en rivieren, die met hun turquoise schittering de toon zetten voor de kleurenrijkdom die je tijdens de reis overal tegenkomt.” Ook op cultureel vlak maak je een boeiende reis: van de Caraïbische sfeer in Belize tot de inheems Latijns-Amerikaanse tradities in Guatemala.
"Het is boeiend om te reizen met de focus op één cultuur. Je ontdekt niet alleen hoe die zich doorheen de tijd ontwikkelde, maar ook hoe ze intern soms sterk kan verschillen.”
“Turquoise rivieren, groene jungle en bonte papegaaien: het kleurrijke landschap heeft de geschiedenis van de Maya’s mee vormgegeven.”
De Maya’s deelden een gemeenschappelijke cultuur die zich uitstrekte over een groot deel van Centraal-Amerika. Toch vertonen de archeologische sites, naast een indrukwekkende natuurlijke diversiteit, ook culturele verschillen. “Voor de ontcijfering van het Mayaschrift in de jaren ’60 leefde de opvatting dat de Maya’s een samenhangend en vredelievend volk waren”, zegt Annelies. “Teksten op reliëfs maakten echter duidelijk dat er ook onderlinge verschillen en zelfs conflicten bestonden.” Een verklaring ligt volgens haar in de geografie. “De Maya’s leefden in een gebied dat vaak moeilijk te bewerken was. Dat werkte conflict tussen de groepen in de hand.”
Maar dat maakt de cultuur juist fascinerend. “Elke archeologische site vertelt daardoor haar eigen verhaal en weerspiegelt een uniek stukje plaatselijke geschiedenis. Op deze reis wil ik die verschillende puzzelstukken graag samenbrengen.”
Ook op andere vlakken was de Mayacultuur nauw verweven met het landschap. “Sommige sites liggen in een droog hoogland, maar andere in een jungle waar turquoise rivieren, groene jungle en bonte papegaaien een ongelooflijke variatie aan kleuren garanderen”, vertelt Annelies. Deze rijke natuur bepaalde mee de leefwereld van de Maya’s. “De kleurrijke reliëfs zijn daarvan slechts een voorbeeld. Daar lijkt voor mij zelfs een zekere levensvreugde uit te spreken.”
Na eeuwen van verdringing tijdens de koloniale periode is er vandaag opnieuw meer aandacht voor de Maya-identiteit en haar rijke erfgoed. Vooral in Guatemala wordt de cultuur steeds meer gekoesterd als iets om trots op te zijn. Dat heeft een positieve impact op het wetenschappelijke onderzoek, dat niet stilstaat. “Dankzij luchtfotografie en LiDAR, een nieuwe techniek waarmee je zelfs door het dichte bladerdek van de jungle kunt scannen, worden nog altijd onbekende sites ontdekt”, vertelt Annelies. “Bovendien krijgen we steeds meer inzicht in de manier waarop verschillende sites met elkaar verbonden waren en leren we het grotere verhaal kennen.”
“Het is mijn passie om het verhaal achter de archeologie te vertellen.”
“Ik vind het fantastisch om dat met mensen te kunnen delen. Je kunt erover vertellen in een les, maar wanneer je midden in de jungle staat met een archeologische site achter je, beleef je die geschiedenis op een heel andere manier.”
Voor Annelies is het een passie om het verhaal te vertellen dat achter elke site schuilgaat. “Ik vind het enorm boeiend om te zien hoe factoren als landschap en geografie een cultuur mee vormgeven. Ze beïnvloeden hoe mensen naar de wereld kijken en hoe bepaalde religieuze overtuigingen ontstaan. Een voorbeeld dat ik vaak aanhaal, is dat van de Mochecultuur in Noord-Peru. Archeologen troffen daar bij hun opgravingen sporen van mensenoffers aan. Die worden in verband gebracht met El Niño, een natuurfenomeen dat het leven er zwaar maakte. De mensenoffers waren een manier om bij de goden nieuw leven af te smeken. Als je het landschap en de omgeving begrijpt, krijg je ook meer inzicht in dit soort gebruiken.”
Die wisselwerking tussen landschap en cultuur wordt op sommige plaatsen bijna tastbaar. Sommige Mayasites spreken dan ook extra tot de verbeelding. “Er zijn twee sites in Belize die ik als archeoloog bijzonder indrukwekkend vind. Een daarvan ligt aan het water, midden in de jungle, waar het vibreert van de kleuren. Tijdens de reis blijven we daar een nacht slapen. Dan ervaar je echt hoe het is om in dat landschap te verblijven. Het is een plek waar je als een ander mens van terugkeert.”