Familieverhalen van de Birtley Belgians. Het Belgische oorlogsverleden in Engeland.
In het Engelse Birtley vind je een bijzonder stukje Belgische geschiedenis. Tijdens de Eerste Wereldoorlog was het een nieuwe thuis voor duizenden gewonde Belgische militairen en vluchtelingen. Auteur en Engelandkenner Dirk Musschoot schreef het verhaal van deze ‘Birtley Belgians’ neer in het boek “Belgen maken bommen”. Van 10 tot 14 september trekt hij voor Davidsfonds Cultuurreizen naar de plek waar het allemaal gebeurde.
“Veel mensen weten niet wat zich hier ruim honderd jaar geleden afspeelde”, vertelt Dirk Musschoot. Toch zijn in Birtley nog sporen aanwezig van het Belgische Elisabethville. Het stratenplan, het Belgisch kerkhof en sommige straatnamen herinneren aan een tijd waarin het dorp tijdens de Eerste Wereldoorlog uitgroeide tot een gemeenschap van zo’n 6.000 landgenoten die na de Duitse invasie van 1914 Engeland bereikten. Vernoemd naar de toenmalige koningin was Elisabethville een Belgische thuisbasis ver buiten de landsgrenzen. Gewonde en afgekeurde militairen werkten er samen met burgervluchtelingen in een grote wapenfabriek. Sommigen vonden er ook hun laatste rustplaats.
“Ik leerde deze plek ongeveer 25 jaar geleden kennen via een Engelse vriend”, herinnert Dirk zich. “Toen was de begraafplaats van Birtley-Elisabethville verloederd en waren enkel de dertien militaire graven nog zichtbaar. Wat veel mensen niet weten, is dat er daarnaast ook een veertigtal burgers begraven liggen: mensen die ver van huis stierven, vaak zonder familie bij hun afscheid.”
Dit verhaal wil Dirk Musschoot blijven vertellen. “Als je weet wat zich hier heeft afgespeeld, kijk je anders naar deze plek. Je beseft welk drama zich hier heeft voltrokken. Dat raakt mensen.” Sinds de publicatie van zijn boek “Belgen maken bommen” in 2016, organiseert hij daarom jaarlijks een herdenking voor de Birtley Belgians. “Het zijn emotionele momenten. Samen met nabestaanden, lokale geïnteresseerden en leden van de heemkring proberen we ervoor te zorgen dat deze geschiedenis niet vergeten wordt.”
Duizenden mensen, evenveel verhalen
“Er zijn zoveel verhalen”, zegt Dirk Musschoot. “En sinds ik ze leerde kennen, laten ze me niet meer los.” Voor veel nazaten van de Birtley Belgians leeft die geschiedenis vandaag nog altijd voort. Sommigen gingen op zoek naar het verleden van hun familie en kwamen zo terecht in de voetsporen van hun grootouders. Zo ook Roland Bergeys, Denise Heyvaert en Frie Feremans.
Wij zijn Birtley Belgians: Roland Bergeys vertelt
Theatermaker en schrijver Roland Bergeys laat zich in zijn werk sterk inspireren door zijn familiegeschiedenis. Zijn grootmoeder Ida Dergent vluchtte met haar familie naar Birtley-Elisabethville, waar ze werkte in de slagerij bij de munitiefabriek. Met vervalste attesten kon ze haar geliefde, Edward Ceulemans, twee keer laten overkomen tijdens zijn frontverlof. Zo trouwde het koppel in Birtley vóór zijn terugkeer naar het front.
“Als kind hoorde ik soms anekdotes van mijn grootmoeder”, vertelt Roland. “Ze sprak over de fabriek en over de levensomstandigheden en zong vaak Engelse liedjes. Toen mijn grootvader alzheimer kreeg, maakte dat bij haar nog meer verhalen los. Ik luisterde daar altijd gefascineerd naar.” Die interesse vertaalde Roland later naar boeken, voorstellingen en een filmproject met zijn vrouw Leentje. “Ik wil het verhaal van mijn grootouders volledig kunnen vertellen. Het gaat namelijk om meer dan oorlog alleen. Het is onze persoonlijke geschiedenis: wij zijn Birtley Belgians.”
Via Engelse contacten komt de familie nog steeds nieuwe dingen te weten. Zo bleek onlangs dat het huis waar Ida en Ward voor de wet trouwden, vandaag een Airbnb is. “Een bijzondere ontdekking, ook voor de huidige eigenaars”, aldus Roland.
Denise Heyvaert trad in de voetsporen van haar vader
Denise Heyvaert was erbij toen Dirk Musschoot tien jaar geleden de eerste herdenkingsplechtigheid organiseerde op het kerkhof van Birtley. Haar beide grootouders woonden tijdens de Eerste Wereldoorlog in Elisabethville en haar vader Joseph werd er geboren. “Samen met mijn man en andere nabestaanden reisde ik erheen om de geboorteplaats van mijn vader te zien. Dat was een emotioneel moment”, getuigt Denise. “Mijn grootouders en mijn vader vertelden nooit over hun leven tijdens de oorlog. Ik ontdekte het volledige verhaal pas nadat ze overleden waren. Nu vind ik het belangrijk dat dit verhaal wordt verdergezet.”
Een speurtocht naar het familieverleden van Frie Feremans
Ook voor Frie Feremans kwam de familiegeschiedenis van haar grootouders, vader en tante pas later aan het licht. De gewonde soldaat Edmond Feremans woonde met zijn vrouw Maria Weyns en hun dochter in Birtley. Daar werd Renaat geboren, de vader van Frie. “Ik wist wel dat mijn vader in Birtley geboren was, maar daar hield het op”, aldus Frie. “Pas na het overlijden van mijn tante ontdekte ik documenten waarin zij correspondeerde met een professor uit Durham die onderzoek deed naar de geschiedenis van Birtley-Elisabethville.”
Die ontdekking zette Frie op weg naar Noord-Engeland. “Samen met professor Mac Murtrie bezochten we Birtley voor de eerste keer. We stonden aan de oude wapenfabriek en bezochten de begraafplaats. Nadien ben ik nog twee keer teruggekeerd. Het voelde als een speurtocht naar mijn eigen verleden.”
Een speurtocht mét resultaat: “Ik verzamelde zoveel documenten en verhalen dat ik het zonde vond om daar niets mee te doen. Daarom schreef ik er uiteindelijk een boek over, zodat het familieverhaal bewaard blijft voor mijn kinderen en kleinkinderen. Sinds die eerste ontdekking blijft Birtley me achtervolgen.”
Hulde aan de Birtley Belgians
Van 10 tot 14 september treed je samen met Dirk Musschoot in de voetsporen van de Birtley Belgians en volg je hun verhaal van Hull tot Newcastle.
Inschrijven kan tot en met 1 juni 2026.