Van achter het IJzeren Gordijn naar het hart van Janáček
Van 4 tot 8 november 2026 trekt Davidsfonds Cultuurreizen naar Praag en Brno voor het Janáček Festival, een unieke kans om de muziek van Leoš Janáček te beleven op de plaatsen waar ze ontstond. Reisleidster Els Swinnen heeft een bijzondere band met Tsjechië: ze studeerde er piano vlak voor en tijdens de Fluwelen Revolutie en ontdekte er de componist die haar leven zou veranderen. In dit artikel vertelt ze hoe haar liefde voor Praag en Janáček begon.
Voor ze naar Praag trok, studeerde Els Swinnen piano aan het Lemmensinstituut. “Ik begon er op mijn veertiende in de kunsthumaniora,” vertelt ze. “Daarna volgde ik er mijn hogere studies en op mijn eenentwintigste stond ik er al voor de klas.” Toch bleef één verlangen knagen: verder studeren in het buitenland. “Maar Erasmus bestond nog niet, dus steden als Parijs of Londen waren nagenoeg onmogelijk.” Toen kreeg ze een opvallende tip: “Ga naar het Oostblok. Het niveau voor muziek is er ongelofelijk hoog, en niemand wil ernaartoe.”
Die opmerking zette alles in gang. Els werd de eerste Belgische student aan de academie in Praag en vertrok met twee beurzen: één voor een zomercursus en één voor een volledig academiejaar.
Aankomen in een wereld op zijn kantelpunt
De zomer van 1989 veranderde alles. “Toen ik aankwam in Praag, was het liefde op het eerste gezicht,” zegt Els. “Ondanks het communistische regime voelde ik me er meteen thuis.” Ze woonde in een studentenhuis aan de Moldau en volgde les in het prestigieuze Rudolfinum, waar muziek een bijna sacrale status had. Ze zat in een internationale groep studenten uit communistische landen die bevriend waren met het toenmalige Tsjecho-Slovakije: Polen, Rusland, Noord-Korea, Cuba … “Het was een bijzondere mix, en ik leerde er vooral dat muziek recht uit het hart komt.”
In september sloeg de sfeer om. Toen Els terugkeerde voor een volledig academiejaar, maakte ze er de nadagen van het communisme mee: lege winkelrekken, aanschuiven voor bananen, Russische vlaggen tijdens herdenkingen, soldaten op straat en een chaotische bureaucratie. “Voor mijn verblijfskaart moest ik een opstel schrijven over mijn hele familie, politieke en religieuze overtuiging, broers in het leger … Dat kunnen wij ons nu niet meer voorstellen,” vertelt Els.
En plots belandde ze midden in de geschiedenis. Op 17 november 1989 brak de Fluwelen Revolutie uit. “Een toegelaten herdenkingsmars voor een door de nazi’s vermoorde student mondde uit in massaal protest,” herinnert ze zich levendig. “We zijn daarna een week lang elke dag gaan betogen. Eerst op het grote Wenceslasplein, en toen dat te klein werd in een stadion. Die euforie toen de dissidenten vrijgelaten werden … zelfs nu word ik er nog emotioneel van.”
De ontdekking van Janáček
Tussen revolutie en lessen door ontdekte Els de componist die haar leven zou veranderen. “Ik vroeg mijn docent welke Tsjechische componist ik absoluut moest leren kennen. Zijn antwoord was helder: Leoš Janáček.” Vanaf dat moment ging het snel. “Het was liefde op het eerste gehoor. Ik ben uiteindelijk vier jaar in Praag gebleven uit liefde voor die componist.”
Na de revolutie kreeg ze een nieuwe docent, die zelf nog les had gevolgd bij een leerling van Janáček. “Die unieke overleveringslijn gaf me een inzicht dat je nergens anders kunt krijgen.” Els leerde al zijn werken en speelde zijn concerto’s tijdens haar afstudeerconcert in de grote concertzaal in Praag. “Ik heb daarvoor zelfs het Ensemble voor Nieuwe Muziek van het Lemmensinstituut met Piet Swerts laten overkomen. Het was een ongelofelijke ervaring.”
De taal van een volk
Janáčeks muziek is volledig geworteld in Moravië, het oostelijke deel van Tsjechië. “Je hoort het ritme van de taal, de melodieën die hij overal om zich heen opving,” legt Els uit. “Hij noteerde letterlijk wat mensen op café zeiden: hun intonatie, klemtonen, kleine melodieën … en zette dat om in muziek.”
Zijn stijl is daardoor direct herkenbaar: ruw, eerlijk, ritmisch en tegelijk diep menselijk. “Zelfs de doodsstrijd van zijn dochter Olga verwerkte hij in muziek. In de pianocyclus Langs een overwoekerd pad hoor je hoe een fladderend uiltje een huis binnenkomt en niet meer weggaat, in de folklore een teken van de naderende dood.”
Waarom dit festival?
Voor Els vormt het Janáček Festival in Brno het hart van haar verbondenheid met Tsjechië. “Het is een festival van uitzonderlijk niveau, met toporkesten uit binnen- en buitenland.” Tegelijk ziet ze het als een kans om haar eigen passie door te geven. “Ik geef graag duiding bij wat je hoort, zodat je de muziek nog intenser beleeft. Je hoeft echt geen enkele voorkennis te hebben.”
Tijdens de reis laat ze reizigers ook kennismaken met het land dat haar zo dierbaar is: prachtige Tsjechische landschappen, onbekende maar schitterende steden en plekken waar de lokale gastronomie en Moravische wijnen je opwachten.
Ze vat het mooi samen: “Je hoeft écht geen specialist te zijn. Kom met een open geest en laat de muziek binnen, want dit is muziek die rechtstreeks naar je hart gaat.”